Sovet ədəbiyyatının parlaq nümayəndələrindən biri olan Çingiz Aytmatovun ilk böyük uğuru hesab edilən “Cəmilə” povesti, sevgi, azadlıq və insan mənəviyyatı haqqında dərin və poetik bir əsərdir. Kənd qızının – Cəmilənin cəmiyyətin qəliblərinə qarşı çıxaraq ürəyinin səsinə qulaq asması, oxucunu əxlaq, azad seçim və həqiqi sevgi barədə düşünməyə vadar edir. Aytmatovun incə müşahidə qabiliyyəti və təsirli dili, bu sadə görünən hekayəni universal və zamansız bir sənət əsərinə çevirir. “Cəmilə” – ürəkdən gələn səmimi bir etiraf, bir qadının öz xoşbəxtliyi uğrunda apardığı səssiz mübarizənin dastanıdır.

Hekayə, qəhrəman Hal Shelburn və onun ailəsinin uşaqlıq evlərində köhnə əşyaları gözdən keçirməsi ilə başlayır. Halın oğlu zirzəmidə içində qəribə bir oyuncaq meymun olan qutu tapır. Həmin oyuncaqla bağlı dəhşətli xatirələri olan Hal onu çox illər əvvəl quyuya və gölə ataraq canını qurtarmağa çalışmışdı.Oyuncağın lənəti odur ki, meymun əlindəki zilləri bir-birinə vurub səs çıxaran kimi, yaxınlıqdakı kimsə dəhşətli və qeyri-təbii şəkildə həlak olur. Hal oyuncağı məhv etməyin qeyri-mümkün olduğunu və hər dəfə qəribə bir şəkildə evinə geri döndüyünü anlayır.

Əsər kənd mühitində cərəyan edən saf bir sevgi hekayəsi üzərində qurulub. Kəndin dürüst, əməksevər gənci Eyvaz, dəyirmançı Musa kişinin qızı Bəyimi dərin bir məhəbbətlə sevir. Günlərin bir günü Eyvaz nəhayət öz hisslərini Bəyimə etiraf edir. Qız ondan incimir, lakin qəti "hə" cavabı da verməyərək düşünmək üçün zaman istəyir.Hadisələrin gedişatı kəndə gənc və enerjili mühəndis Humayın gəlişi ilə tamamilə dəyişir. Təsadüf nəticəsində Humay Eyvazgildə qonaq qalır. Eyvaz ona böyük hörmət bəsləyir, ailəsi isə onu ən əziz qonaq kimi qarşılayır. Lakin Humay iş icabı dəyirmana gedərkən orada Bəyimlə tanış olur və gənclər arasında qısa müddətdə qarşılıqlı sevgi yaranır.

XX əsrin əvvəllərində ikiarvadlılıq kimi keçmişin qalığı olan ənənələr “Pirverdinin xoruzu hekayəsində tənqid edilir.

…Dovşanın biri can verirdi. Gözlərinin ifadəsi itmiş, bəbəkləri bulanıb bozarmışdı, rəngsiz ağzını torpağa dirəyib ağır-ağır nəfəs alırdı. O biri dovşanın, kolun dalından bircə qulaqları görünürdü. Qulaqlarının titrəyişindən başa düşmək olurdı ki, yenə şüursuz gözlərini bir nöqtəyə zilləyib nəfəs dərmədən, nə isə "üyüdür". Çöməlib dovşanın heysiz başını su qabına yaxınlaşdırdı ki, bəlkə heyvan su içə. Dovşan sudan acgözlüklə içib çeçədi, nəfəsi itdi, gözləri şüşə düymələr kimi hərəkətsiz qaldı. - İndi neyləyək?.. - əri əzabdan bürüşmüş üzüylə ona baxdı. Elə baxdı, elə bil dovşanı o öldürmüşdü.