Səfalı və sakit axan bir çayın sahilində balaca, səliqəli evlərində yaşayan Bəni-İsrail nəslindən olan çirkin görünüşlü, lakin olduqca təmiz, gözəl qəlbli Yusif ilə onun xoşqılıq, təsərrüfatçıl arvadı Esfir qırx il boyunca tam bir hüzur və daxili harmoniya içində ömür sürürlər. Daşa Girən Kahin İbrahimin vaxtilə dediyi "kim qırx il hər gün və hər gecə Allaha ibadət eləsə, Allah onun üç arzusunu yerinə yetirər" kəlamına inanan Yusif bu müddəti tamamlayır və göydən enən bir mələk (və ya ilahi səs) onun üç diləyini gerçəkləşdirəcəyini müjdələyir. Süjeti bəzi məqamları ilə Aleksandr Puşkinin "Balıqçı və balıq haqqında nağılını" xatırladan əsərdə, ilk dilək hüququnu arvadı Esfirə verən Yusif, qadının nəfsinə və ani istəklərinə yenik düşərək özünü tamamilə fərqli, narahat və xaotik vəziyyətlərə saldığını görür. İlyas Əfəndiyev klassik ədəbiyyatdakı zahiri gözəllik rəmzi olan "Yusif" anlayışına fərqli bir interpretasiya gətirərək, insanın əsl gözəlliyinin onun daxili aləmində, mənəvi təmizliyində və mövcud olanla xoşbəxt olmağı bacarmaq qabiliyyətində ("əbədi ahəngdə") olduğunu vurğulayır. Sonda ilahi sınaqdan keçən ailənin hekayəsi vasitəsilə müəllif, insan nəfsinin sonsuz iştahasını, saxta parıltıların gətirdiyi bədbəxtliyi və insanın öz təbii, saf köklərinə sadiq qalmasının vacibliyini ustadca və rəmzi bir dillə bədii nəsrinə köçürür.

Hekayədə hadisələr Cənubi Azərbaycanın (İranın) kiçik bir şəhərində, 1945–1946-cı illərdə mövcud olmuş Milli Hökumət (demokratlar hərəkatı) dövründə cərəyan edir. Əsərin mərkəzində yadelli tapdağına və şah rejiminin zülmünə qarşı baş qaldıran xalqın daxili əzmkarlığı, milli azadlıq arzuları və fədakar mübarizəsi dayanır. Müəllif, vətən torpağının azadlığı uğrunda silaha sarılan, lakin hərəkatın süqutundan və amansız təqiblərdən sonra da ruhdan düşməyən qeyrətli oğul və qızlarımızın ümumiləşdirilmiş bədii portretini yaradır. Hekayəyə adını verən "xəncər" sadəcə bir silah deyil; o, rəmzi mənada xalqın heç vaxt sınmayan qürurunu, əyilməz iradəsini, qorxmazlığını və hər an düşmənə zərbə vurmağa hazır olan mübarizlik ruhunu simvolizə edir. İlyas Əfəndiyev özünəməxsus lirik-psixoloji və realist üslubu ilə tarixin keşməkeşli bir dövründə cənublu soydaşlarımızın çəkdiyi iztirabları, vətən sevgisini və milli birlik ideyasını kəskin bədii lövhələrlə oxucuya çatdırır.

Fransanın cənubundakı kiçik və sakit Taraskon şəhərciyinin sakinləri ovçuluq ehtirası ilə yaşasalar da, ətrafda ovlayacaq heç bir heyvan qalmadığından sadəcə havaya papaq atıb güllələməklə təsəlli tapırlar; bu qəribə cəmiyyətin ən hörmətli, lovğa və xəyalpərəst lideri isə evini silahlar və səyyah kitabları ilə dolduran, hamıya böyük qəhrəmanlıqlarından dəm vuran Tartarendir. Onun kitablardan oxuduğu macəraları real həyatı kimi danışması yerli camaatda elə bir rəy yaradır ki, hamı ondan böyük bir səyahət gözləyir və Tartaren öz lovğalığının qurbanı olaraq, əslində heç istəmədiyi halda, Şimali Afrikaya — Əlcəzairə şir ovuna getməyə məcbur olur. Əlcəzairə çatdıqda fransız mühitindən tamamilə fərqli, şərq koloriti və fırıldaqçılarla qarşılaşan Tartaren Don Kixotsayağı sadəlövhlüyü ucbatından özünü saxta şahzadələrin və hiyləgərlərin oyuncağına çevirir, şir əvəzinə kor bir qocanın əhliləşdirilmiş quyruqsuz aslanını güllələyir və yerli camaat tərəfindən döyülərək bütün pullarını itirir. Sonda əlində sadəcə sadiq yoldaşına çevrilən qoca bir dəvə ilə doğma Taraskona utanc içində qayıdan Tartaren, şəhər sakinlərinin onun bu səfərini böyük bir qəhrəmanlıq dastanı kimi qarşıladığını və gətirdiyi dəvəni igidliyinin sübutu hesab etdiyini görəndə dərhal roluna geri dönür. Dode bu əsərdə parlaq bir yumor və ironiya vasitəsilə cəmiyyətdəki parazit qəhrəmanlıq iddialarını, burjua təbəqəsinin saxtalığını və insanın öz daxili qorxularını gizlətmək üçün uydurduğu illüziyaları ustadca ifşa edir.

Hekayənin mərkəzində başqa bir planetdən yer üzünə gələn və olduqca yüksək elmi təfəkkürə, biliklərə sahib olan sirli bir yadplanetli qəhrəmanın hekayəsi dayanır. Onun məqsədi bu qəribə və hələ tam inkişaf etməmiş şüurlu varlıqların — insanların üzərində sosial və psixoloji bir sınaq (təcrübə) aparmaq, onların elmə, həqiqi biliyə və kainatın sirlərinə necə reaksiya verəcəyini öyrənməkdir. Gəlmə insanlara kainatın nizamını, elmin nurunu bəxş etməyə çalışsa da, qarşılığında orta əsrlər təfəkkürünə malik olan bəşəriyyətin kor-koranə qorxusu, aqressiyası, sarsılmaz cəhaləti və onu "sehrbaz", "şeytan" elan etməyə hazır olan bir mühitlə qarşılaşır. İnsanların elmə və tərəqqiyə doğru getməyə hazır olmadığını, daxili qorxularını qıra bilmədiyini görən yadplanetli alim, sınağının uğursuz olduğunu anlayaraq məyus və çarəsiz vəziyyətdə yer üzünü tərk etmək məcburiyyətində qalır. Kaydoş bu ironik və dərin elmi-fantastik hekayədə bəşəriyyətin tarixinə fərqli bir rakursdan işıq tutaraq, bu sınaqdan geriyə qalan izin insanlar arasında sonradan məşhur "Faust və Mefistofel" əfsanəsinə çevrildiyini vurğulayır.

Hekayə, uzaq bir kənddən avtobusla geri qayıdan və nəqliyyatın "qarnından" əzilmiş ağır çamadanını birtəhər dartıb çıxaran baş qəhrəmanın gərgin mənəvi və fiziki təlatümləri ilə başlayır. Maşınların hay-küylü hərəkət etdiyi gərgin şəhər küçəsini qatmaqarışıq fikirlərlə və öz-özünə deyinə-deyinə keçən qəhrəman, bir daha ömrü boyu o kəndə ayaq basmayacağına and içir, daxilindəki sarsıntını və çamadanın gətirdiyi dözülməz ağırlığı nənəsinin xatirəsini xatırlayaraq sorğulayır. Kamal Abdulla bu əsərdə insanın keçmişi, qaçmaq istədiyi kökləri, qəribə və bəlkə də mistik yüklərlə dolu olan çamadan simvolu vasitəsilə fərdin daxili azadlıq axtarışını və taleyin qarşısıalınmaz "şeytani" təsadüflərini ön plana çıxarır. Şəhərin xaotik ritmində əlindəki yükün və daxili monoloqların ağırlığı altında əzilən personajın yaşantıları, reallıqla gizli alt-şüurun, qorxuların və mənəvi tənhalığın toqquşduğu postmodern bir müstəvidə ustadca təsvir edilir.