Sağ salamat

Sabir Əhmədlinin 1990-cı il Qanlı Yanvar faciəsindən bəhs edən məşhur "Yanvar hekayələri" silsiləsinə daxil olan "Sağ-salamat" hekayəsi, müharibə və qırğınların ortasında qalan sadə insanların sarsıntısını, itkilər qarşısındakı çarəsizliyini və "sağ qalmaq" anlayışının gətirdiyi mənəvi yükü fərdi bir tale üzərindən canlandırır. Hekayədə yazıçı, Bakı küçələrində sovet ordusunun törətdiyi qəddarlıqlar fonunda, ailələrinin intizarlı gözləntilərini, doğmalarının "sağ-salamat" evə qayıtması üçün çırpınan insanların daxili fəryadını bədii şəkildə təsvir edir. Əsərin adındakı acı kinoya bənzəyən "Sağ-salamat" leytmotivi, fiziki olaraq qırğından sağ çıxan insanların belə daxilən, mənəvi cəhətdən necə ağır yaralandığını və ruhən şikəst qaldığını ortaya qoyur. Sabir Əhmədli özünəməxsus realist, boyasız və səmimi üslubu ilə müharibə fəlakətinin yalnız ölənlərin deyil, geridə salamat qalanların da həyatını birdəfəlik alt-üst etdiyini ustadca vurğulayır və bu kiçik mətni millətin yaddaş salnaməsinə köçürür.

Sadəcə David

On yaşlı Devid doğulduğu gündən bəri atasının sayəsində xarici aləmdən, cəmiyyətin pisliklərindən və qayğılarından uzaq, uca dağların qoynunda, tam bir cənnət mühitində böyümüşdür. Onun bildiyi yeganə şey meşələr, vəhşi təbiət, gözəlliklər və atası ilə birlikdə təbiətin səsinə uyğun olaraq ifa etdikləri sehrli skripka musiqisidir. Lakin günlərin birində atasının qəfil və ağır xəstəliyi onları dağlardan aşağı, insanların yaşadığı kiçik bir kəndə enməyə məcbur edir. Atası mənşəyi və əsl kimliyi barədə heç bir sənəd buraxmadan vəfat etdikdə, balaca Devid bu yad dünyada tamamilə tək qalır və kənddəki sərt, kobud bir fəhlə ailəsinin himayəsinə verilir. Kənd sakinləri üçün onun soyadının olmaması, özünü sadəcə "Devid" adlandırması və həyata hamıdan fərqli, saf və sənətkar nəzərlərlə baxması böyük bir tapmacaya çevrilir. Devid insanların qabalığına, maddi qayğılarına və soyuqluğuna baxmayaraq, əlindəki skripkası və qəlbindəki sonsuz xeyirxahlıq hissi ilə ətrafındakı hər kəsin həyatına toxunmağa, dondurulmuş qəlbləri yumşaltmağa və onlara həyatın kiçik gözəlliklərini sevdirməyə başlayır. Əsərin sonunda Devidin əslində kim olduğu və onun keçmişi ilə bağlı böyük sirr açılsa da, o, hamının yaddaşında statusundan asılı olmayaraq dünyanı gözəlləşdirən "sadəcə Devid" olaraq qalır.

Məktub yetişmədi

Qışın dondurucu soyuğunda, Bakının Şeytanbazar adlanan ərazisində kənddən gəlmiş kasıb fəhlə Qurban, mirzə Molla Fərzəliyə yaxınlaşaraq vətəndə intizarla yolunu gözləyən anasına növbəti məktubunu yazdırır. O, məktubda anasına tezliklə kəndə qayıdacağını, qazandığı pullarla bacısına toy edəcəyini və ailənin çətinliklərinə son qoyacağını böyük bir ümid və sevinclə qeyd edir. Lakin bu səmimi və arzu dolu sətirlərin yazıldığı vaxtda neft mədənlərində fəhlələrin heç bir texniki təhlükəsizliyi qorunmur, insan həyatı ucuz bir qəpiyə bərabər tutulur. Məktub tamamlandıqdan dərhal sonra Qurban ağır fəhlə işinə — neft quyusunun içinə enməyə məcbur olur; lakin elə həmin andaca quyuda baş verən qəfil qaz partlayışı və boğucu duman gənc fəhlənin həyatına son qoyur. Hekayə, Qurbanın böyük xəyallarla yazdırdığı və anasının dərdlərinə məlhəm olacağını düşündüyü həmin son məktubun poçt vasitəsilə vətənə doğru yola düşməsi, lakin sahibinin artıq bu dünyada olmaması ilə — yəni "məktubun heç vaxt gerçek mənada ünvanına yetişməməsi" ilə başa çatır. Abdulla Şaiq bu sarsıdıcı sonluqla neft Bakısının parıltılı simasının arxasında gizlənən fəhlə sümüklərini, fəryadlarını və kapitalist quruluşun sadə insan talelərini necə acımasızca məhv etdiyini ustadca ifşa edir.

İsanın günahı

Hekayənin baş qəhrəmanı oteldə xidmətçi işləyən, dörd ildən bir əsgərliyə gedən sevgilisi Seryoqadan hamilə qalan Arina adlı sadə bir kəndli qadındır. Arina təkbaşına və yoxsulluq içində uşaq böyütməkdən, otel rəhbərliyinin və müştərilərin mənəvi/cismani təzyiqlərindən qorxduğu üçün daxili bir çarəsizliklə Allaha və İsaya dua edərək ona kömək etməsini, ona dözümlü bir yoldaş bəxş etməsini diləyir. Onun səmimi dualarını eşidən İsa peyğəmbər göydən enərək Arinaya kömək etmək qərarına gəlir və ona qanadları olan müqəddəs bir mələyi — Alfredi müvəqqəti əri kimi bəxş edir, lakin eyni zamanda qadına bərk-bərk tapşırır ki, yatarkən ehtiyatlı olsun, çünki mələklər çox zəif, incə və dözümsüz varlıqlardır. Lakin toy gecəsi daxili instinktlərinə və ehtirasına yenik düşən Arina yuxuda ağır bədəni ilə fərqinə varmadan Alfredin üzərinə yıxılır və müqəddəs mələyi boğub öldürür. Bu dəhşətli hadisədən qəzəblənən və qadının ehtiyatsızlığını bağışlaya bilməyən İsa yenidən yerə enərək Arinanı lənətləyir, lakin qadın İsanın özünü də günahlandıraraq, onun göylərdə yaşadığını, yer üzündəki insanların (xüsusən də zəif qadınların) ehtiraslarını, çətinliklərini və reallıqlarını heç vaxt başa düşə bilməyəcəyini hayqırır. Sonda İsa öz ilahi sərtliyinə görə peşman olur, qadının haqlı olduğunu və yer üzünün günah bataqlığı qarşısında özünün də səhv bəndə seçdiyini (günah işlətdiyini) dərk edərək Arinadan diz çöküb bağışlanmasını diləyir.

İsfəndiyar

Hekayə, baş qəhrəman İsfəndiyarın günəş qürub edən çağda ucsuz-bucaqsız Qobustan düzünü keçərək, silsiləli uca dağların qoynuna doğru dırmanması və bərəkətli sarı sünbül zəmilərinin qızılı mənzərəsini heyranlıqla seyr etməsi ilə başlayır. Əzizə Cəfərzadə əsərdə İsfəndiyar obrazı vasitəsilə sadə kənd adamının torpağa, zəhmətə və xalqın mənəvi irsinə olan dərin bağlılığını ön plana çıxarır. Dağların və yaylaqların əsrarəngiz təbiət təsvirləri fonunda İsfəndiyar ətrafındakı gənclərə hamının yaxşı bildiyi, lakin onun dilində tamamilə yeni və sehrli bir təsir bağışlayan qədim xalq qəhrəmanı Koroğlunun dastanlarını, igidlik əhvalatlarını nəql edir. Onun bu coşğulu hekayətlərini dinləyən gənclərin gözləri parlayır, milli qürur və mübarizlik hissləri oyanır. Yazıçı özünəməxsus lirik-etnoqrafik üslubu ilə bu kiçik mətndə Azərbaycan kəndinin milli koloriti, unudulmaqda olan adət-ənənələri və ağsaqqal mənəviyyatının gənc nəslin formalaşmasındakı rolunu ustadca vurğulayır