Bahar nə vaxt gələcək

Yapon fantastikasının atası Şiniti Hoşinin "Bahar nə vaxt gələcək" adlı ironik elmi-fantastik hekayəsi, öz günəşindən uzaqlaşaraq 5000 illik dərin və qaranlıq bir kosmik qışa qərq olmaq təhlükəsi ilə üzləşən uzaq bir planetin sakinlərindən bəhs edir. Həyatı xilas etmək üçün planetin alimləri bütün əhalini süni şəkildə 5000 illik qış yuxusuna (anabioz) yatırmağı və yalnız bahar gələndə oyatmağı qərara alırlar. Lakin bu uzunmüddətli yuxudan əvvəl, gələcək nəsillərə baharın nə vaxt gələcəyini xəbər vermək, həmçinin planetin temperaturunu və şəraitini mütəmadi yoxlamaq missiyası xüsusi proqramlaşdırılmış ağıllı bir robota həvalə olunur. Əsər texnoloji tərəqqinin gücünü göstərməklə yanaşı, duyğulardan məhrum olan süni intellektin təbiətin və insanın dirçəliş (bahar) həsrətini əsla başa düşə bilməyəcəyi reallığı üzərində qurulmuş dərin fəlsəfi təhlildir.

Sınaq

Hekayənin mərkəzində başqa bir planetdən yer üzünə gələn və olduqca yüksək elmi təfəkkürə, biliklərə sahib olan sirli bir yadplanetli qəhrəmanın hekayəsi dayanır. Onun məqsədi bu qəribə və hələ tam inkişaf etməmiş şüurlu varlıqların — insanların üzərində sosial və psixoloji bir sınaq (təcrübə) aparmaq, onların elmə, həqiqi biliyə və kainatın sirlərinə necə reaksiya verəcəyini öyrənməkdir. Gəlmə insanlara kainatın nizamını, elmin nurunu bəxş etməyə çalışsa da, qarşılığında orta əsrlər təfəkkürünə malik olan bəşəriyyətin kor-koranə qorxusu, aqressiyası, sarsılmaz cəhaləti və onu "sehrbaz", "şeytan" elan etməyə hazır olan bir mühitlə qarşılaşır. İnsanların elmə və tərəqqiyə doğru getməyə hazır olmadığını, daxili qorxularını qıra bilmədiyini görən yadplanetli alim, sınağının uğursuz olduğunu anlayaraq məyus və çarəsiz vəziyyətdə yer üzünü tərk etmək məcburiyyətində qalır. Kaydoş bu ironik və dərin elmi-fantastik hekayədə bəşəriyyətin tarixinə fərqli bir rakursdan işıq tutaraq, bu sınaqdan geriyə qalan izin insanlar arasında sonradan məşhur "Faust və Mefistofel" əfsanəsinə çevrildiyini vurğulayır.

İsanın günahı

Hekayənin baş qəhrəmanı oteldə xidmətçi işləyən, dörd ildən bir əsgərliyə gedən sevgilisi Seryoqadan hamilə qalan Arina adlı sadə bir kəndli qadındır. Arina təkbaşına və yoxsulluq içində uşaq böyütməkdən, otel rəhbərliyinin və müştərilərin mənəvi/cismani təzyiqlərindən qorxduğu üçün daxili bir çarəsizliklə Allaha və İsaya dua edərək ona kömək etməsini, ona dözümlü bir yoldaş bəxş etməsini diləyir. Onun səmimi dualarını eşidən İsa peyğəmbər göydən enərək Arinaya kömək etmək qərarına gəlir və ona qanadları olan müqəddəs bir mələyi — Alfredi müvəqqəti əri kimi bəxş edir, lakin eyni zamanda qadına bərk-bərk tapşırır ki, yatarkən ehtiyatlı olsun, çünki mələklər çox zəif, incə və dözümsüz varlıqlardır. Lakin toy gecəsi daxili instinktlərinə və ehtirasına yenik düşən Arina yuxuda ağır bədəni ilə fərqinə varmadan Alfredin üzərinə yıxılır və müqəddəs mələyi boğub öldürür. Bu dəhşətli hadisədən qəzəblənən və qadının ehtiyatsızlığını bağışlaya bilməyən İsa yenidən yerə enərək Arinanı lənətləyir, lakin qadın İsanın özünü də günahlandıraraq, onun göylərdə yaşadığını, yer üzündəki insanların (xüsusən də zəif qadınların) ehtiraslarını, çətinliklərini və reallıqlarını heç vaxt başa düşə bilməyəcəyini hayqırır. Sonda İsa öz ilahi sərtliyinə görə peşman olur, qadının haqlı olduğunu və yer üzünün günah bataqlığı qarşısında özünün də səhv bəndə seçdiyini (günah işlətdiyini) dərk edərək Arinadan diz çöküb bağışlanmasını diləyir.

Həyatın hökmü

Hekayə , cəmiyyətdən, onun qəlibləşmiş maddiyyatından və saxtalığından uzaqlaşaraq Şimali Norveçin sərt, lakin cazibədar təbiətinə sığınan intellektual bir insanın mənəvi tənha dünyasından bəhs edir. Baş qəhrəman öz daxili prinsipləri, elmi və ya fəlsəfi iddiaları ilə taleyə meydan oxumağa çalışsa da, cəmiyyətin daxili təlatümləri, sevginin dağıdıcı ehtirası və qəfil baş verən fəlakətlər (əksərən simvolik bir yanğın və ya itki şəklində) onun bütün planlarını alt-üst edir. Hamsun bu əsərdə insanın nə qədər güclü, qürurlu və ağıllı olmasından asılı olmayaraq, təbiətin instinktləri və taleyin qarşısında aciz bir oyuncaq olduğunu, insanın öz taleyini idarə etmək iddiasının sadəcə gülünc bir illüziya olduğunu gözlər önünə sərir. Yazıçı özünəməxsus kəskin psixologizm, lirik təbiət təsvirləri və insanın daxili ziddiyyətlərini açan monoloqlar vasitəsilə fərdin cəmiyyət və kainat qarşısındakı qaçılmaz mənəvi məğlubiyyətini dramatik şəkildə vurğulayır

Bəyaz fillər

İspaniyanın Ebro vadisində, bürkülü və qızmar günəş altında qovrulan ucqar bir qatar stansiyasında "amerikalı" kimi təqdim olunan kişi ilə onun Cik (Jig) adlı gənc sevgilisi Barselonadan Madridə gedəcək sürət qatarını gözləyirlər. Stansiyanın barında soyuq pivə və anis içkisi içən cütlüyün zahirən çox sadə, gündəlik mövzulardan bəhs edən və təkrarlarla dolu olan dialoqu, əslində mətnaltı qatda münasibətlərini və gələcəklərini alt-üst edəcək çox ağır, tabulaşdırılmış bir mövzu — arzuolunmaz hamiləlik və abort əməliyyatı ətrafında qurulub. Kişi qadını bu "sadə və xırda" əməliyyata razı salmaq üçün manipulyativ şəkildə təzyiq göstərir, hər şeyin əvvəlki kimi gözəl olacağını iddia edir; qız isə böyük bir çarəsizlik və tərəddüdlə stansiyanın bir tərəfindəki quruyub saralmış çılpaq torpaqlara, digər tərəfində isə can bəxş edən bərəkətli çay vadisinə bənzəyən, özünün "bəyaz fillərə" bənzətdiyi ağappaq təpələrə baxır. Hekayədə "abort", "hamiləlik" və ya "ayrılıq" kimi sözlər bircə dəfə də olsun birbaşa işlədilməsə də, qızın "xahiş edirəm, susasan" fəryadı və bəyaz fil simvolunun daşıdığı "bahalı, mənasız və imtina edilmək istənən hədiyyə" mənası onların bitməkdə olan sevgisini ortaya qoyur. Heminquey bu qısa mətndə insanın daxili eqoizmini, iki nəfər arasındakı ünsiyyətsizlik uçurumunu və qadının öz bədəni, eləcə də gələcəyi üzərindəki çarəsiz qərarlarını aysberqin görünməyən tərəfi kimi oxucuya mükəmməl şəkildə hiss etdirir.